"E ficieron justicia de muchos homes, que habían cometido en los tiempos pasados fuerzas e crímenes, entre los quales fizieron justicia de un caballero que se llamaba Pedro de Miranda, e de otro caballero, que se llamaba el Mariscal Pedro Pardo... E despues de presos, daban grandes sumas de oro para la guerra de los moros porque los salvasen las vidas; pero aquel caballero e aquel letrado no lo quisieron recibir".

Crónica de los Reyes Católicos, Hernando del Pulgar.

I. FOZ

Aínda no cumio da Frouxeira se deixaban ver os últimos restos de neve, cando nas fragas dos roedores, a da Furna, a Vella e a das Leiras, xa se escoitaban os cantos dos urogallos. Altivos, soberbios, señoriais, nos seus cantadeiros, desaiaban ós cazadores. O seu é morrer cantando, loitando polo amor dos seus. Coma o meu Mariscal, don Pero Pardo de Cela. Aquela primaveira e sobre todo aquel vrao do 1483 foran especialmente cruentos non só pola seca que viñera senón polas derradeiras loitas, que mermaran o número de defensores do castelo. No ambiente palpábase algo estraño –es calma chicha, fusca, silandeira: rostros cansos e almas desmoralizadas. Xa iba para tres anos de rexa loita, moita morte e sangue ás concadas. Na Frouxeira, a penas quedaban cincuenta homes, pero iso era o de menos, porque era inexpugnable. A banda noroeste, e os camiños de San Acisclo, Santa Cilla e San Matiño, eran nosos. Tiñamos homes de cada pouco, escondidos, mantidos e ben armados, e polas demais bandas era imposible conquistala. Segueremos matando neles coma coscos.

Víñamos de facer o percorrido de sempre para cobrar as rentas e foros. Necesitábamos maravedíes para manter toda a peonada en loita. Íbamos –ademais do Mariscal, o seu fillo, capitáns e lugartenentes- 25 lanzas e outros tantos peóns cos seus carruaxes. En Mondoñedo, recibíranos o Cabido e despois de xantar no Pazo Episcopal e recoller o diñeiro, subimos ó alto de Arroxo e baixamos a Lourenzá. No convento, fixemos a ofrenda ó Conde Santo e xa o Abade do mosteiro nos tiña preparados as rentas e cartos en caixas e saquetos: fabas, patacas, mazás, noces, pesegos, tarta do Conde Santo e o primeiro mel e castañas do ano. Pasamos as voltas do Ramalledo, coma sempre, con algo de medo, e fixemos xornada en Cavarcos. Alí, na miña casa patrucial, repuxemos forzas varios días e saímos cara a Foz. Baixamos a Maradona e paramos na nosa Fortaleza de Celeiro de Mariñaos para recoller os tributos e sobre todo esos salmóns tan exquisitos, batidos pola auga doce do Masma, que, conservados na súa propia graxa en bidóns de madeira, dábannos para a cea de moitos meses. O Mariscal co seu séquito persoal quixo subir ó monte Corneria para contemprar desde alí o azul do mar e do ceo. Era unha teima do señor: subir ós outos para soñar. Pasamos o Pozo Mouro e a casa dos Galeóns, onde estaba fondeado o Quintanero, e chegamos á Espiñeira. Alí dimos algún maravedí ós carpinteiros da ribeira. Sempre agardaban con ansiedade a nosa chegada, ademais, ó Mariscal gostáballe ver desde a ponte toda a marisma da desembocadura do Masma: patos, garzas reais, grúas, lavancos... Subimos ó alto de Marzán: Foz ó fondo: proletario e mariñeiro; a barra, a bocana da ría, as olas, a brisa, a ledicia do seu mar. Xa no peirao, a Pelola, a Chinchonar e a Xica tíñannos preparadas caixas de marisco e peixe para cociñar nas longas noites de frío, soedade e sangue. Pasamos tamén a recoller na fábrica de salazón barricas de balea. Ó Mariscal gostáballe falar de política có seu deno, Pedro Tapaia:

-¡Vante foder, Mariscal!: apoiaches á Beltranexa; armácheslla en Viveiro; non acudiche ó chamamento de Fernando de Acuña contra o arzebispo Fonseca; enemistácheste cos Andrade e vai para tres anos que están asediando a Frouxeira.

-Éme igual. Levo conmigo dúas cartas de “seguro e amparo” escritas pola Raíña Isabel.

-¡Papel mollado! Recorda sempre aquello de que “Roma non paga traidores”. Se tiveran boas intencións os darriba, xa tiñan mandado parar o asedio.

-¡Bah! son o protexido do Bispo e o Cabido de Mondoñedo.

-Agora sí que me matache. Non sabes ese refrán que se escoita pola mariña que dí “prefiro ver unha filla puta que ter un fillo crego”. ¡Non te fíes, Mariscal!

-Ademais agora, coa morte do meu sogro, o Conde de Lemos, vou a ser dono de toda Galiza e parte da Península.

-Non soñes, meu Mariscal, ¿ou pensas que che han deixar os Soutomaior, os Andrade, os Altamira e Lantaño, os Ulloe e demais “deservidores do rei”?

-Pois eilles dar que facer.

-Iso é outra cousa.

Demos unha volta polas tascas e tabernas para tomar os chiquitos e tapas de rigor. Agora que o penso foi coma unha especie de despedida: O Cotarelo, O Barlovento, Pepa do Muso, Casa Otilia e Remixia, O Chingla... ¡Qué longueiróns, qué mexilóns, qué navallas, qué polvo, qué valamares, qué percebes e qué viño! ¡Bendita terra esta mariñeira, aberta ós ventos e ós corazóns!: “Galiza, doce mágoa das Españas, deitada rente ao mar, ise camiño”. E seguemos xornada: o barrio do Campo, mans e lombos cheos de penurias: naufraxios, tempestades, morte. Alí tamén o meu señor deixou algúns maracedís. O Mariscal tiña un corazón rexo pero de ouro. Pasamos o campo da Cabana, A Rapadoira, O Campo de Ramos: mar aberto, feras e doces ondas contra os acantilados; O Ollo do Mar, A Ronquira, A Furada do Morto e Llás. Viramos e tiramos para o alto da Grela. Naquel altiño sagrado, despedíase do mar. Desde alí a paisaxe era de ensoño: Fazouro, Burela, Ribadeo, Tapia... Xa llo dixera Soutomaior: “Pide que te enterren aquí para ver tódolos días a Deus, ó lusco e fusco e os menceres”. Aquel día acordouse especialmente de San Gonzalo: quen poidera acabar cos esbirros de Mudarra da mesma maneira que o santo coas naves normandas –dixo-. Bebimos auga da fonte da Zapata e baixamos cara a San Martiño, catedral románica galega, a máis vella da nosa terra, e chegamos a Santa Cilla, mesmo ó pé da Frouxeira. Polo camiño viñemos repartindo comida á peonada secreta. Rubimos de novo ó sufrimento.